Stilte langs de Camino: begraafplaatsen als tijdsporen

Tijdens mijn Camino van Saint-Jean-Pied-de-Port naar Santiago de Compostela liep ik zo’n 800 kilometer. Ik schreef al over koffiemomentjes onderweg, maar er waren ook andere ontmoetingen. Stiller. En minder vanzelfsprekend.

Een onverwachte aantrekkingskracht

Raar maar waar: ik heb een liefde voor begraafplaatsen. Als ik dat zeg, kijken mensen me soms vreemd aan. Alsof het luguber is. Maar voor mij doet de dood precies het tegenovergestelde. Ze geeft waarde aan het leven. Want als alles oneindig zou zijn, zou je dan net zo intens genieten van vandaag?

Begraafplaatsen brengen me terug naar dat besef. Naar tijdelijkheid. Naar aanwezigheid. Naar stilte die niet leeg is, maar vol.

Van taboe naar aanraking

Het is geen toeval dat mijn afstudeerproject over nalatenschap ging. Ik bouwde mijn eigen doodskist, ontwierp mijn eigen bidprent en plaatste het geheel in het toenmalige Cube Design Museum in Kerkrade. Niet om te shockeren, maar om uit te nodigen.

Mensen houden afstand van een kist. Dat merkte ik meteen. Dus vroeg ik hen iets anders: schrijf erop. In kleur. Een antwoord op de vraag: waar wil jij aan herinnerd worden na je overlijden?

Wat begon als koud hout, veranderde langzaam in iets anders. In een kunstwerk. In een verzameling verhalen. De sfeer in de ruimte kantelde. Minder ongemak. Meer zachtheid. Meer mens.

Verwondering langs de Camino

In Spanje leeft het katholieke geloof zichtbaarder dan ik in Nederland gewend ben. Dat zie je niet alleen in kerken en kapellen, maar ook in hoe men met de doden omgaat. Begraafplaatsen liggen er vaak anders. Soms cirkelvormig rondom een kerk, soms juist ver daarbuiten. Afgezonderd. Buiten de stad.

Ik vroeg me af waarom.

Historisch gezien had dat meerdere redenen. Hygiëne speelde een rol, maar ook geloofsovertuigingen. De doden hoorden niet bij het dagelijkse leven binnen de stadsmuren. Er bestond het idee van een tussenruimte — een plek voor overgang, voor rust, voor afstand. Een begraafplaats was geen doorgangsplek, maar een bestemming.

Een andere tijdlaag

Wat me ook raakte, was het materiaalgebruik. Waar wij in Nederland vaak kiezen voor losse, liggende stenen, zag ik in Spanje lange muren met marmeren nisgraven. Rijen boven elkaar. Elk graf voorzien van bloemen, foto’s, ornamenten.

Veel goud. Gouden vaasjes, gouden letters, gouden randjes. Niet alleen als teken van rijkdom, maar ook als symbool van het goddelijke, het eeuwige, het licht.

Het voelde alsof ik niet alleen een landsgrens overstak, maar een tijdsgrens. Van modern naar bijna historisch. Van ingetogen naar uitgesproken. Sommige graven waren sober en bijna middeleeuws van uitstraling. Andere groots, met complete familiegraven en beelden.

De verschillen in hiërarchie en welvaart waren zichtbaar, zelfs na de dood.

En ja, sommige begraafplaatsen waren afgesloten. Hekken dicht. Soms zelfs bewaakt. Niet vreemd, gezien de ornamenten en materialen — grafroof is geen abstract begrip, maar een reëel risico.

Geen toeristische trekpleister

Begraafplaatsen staan zelden op een lijstje met ‘must-sees’. Ik ken genoeg mensen die zeggen: waarom zou ik daarheen gaan als ik niemand heb om te bezoeken?

Maar voor mij leeft er juist geschiedenis in die muren. De mensen zijn er misschien niet meer, maar hun sporen wel. Namen. Data. Een beeld. Een foto. Een tekst die iets verraadt over hoe iemand herinnerd wilde worden.

Ik stel me altijd voor hoe iemand geleefd zou hebben. Je ziet maar flarden, snippets van een bestaan, terwijl er een volledig leven achter schuilgaat. Met fysieke ervaringen, emoties, overtuigingen, twijfels. Net als jij en ik.

Misschien is dat waarom ik hier zo vaak stilsta. Omdat wandelen me niet alleen door landschappen leidt, maar ook langs levens. Niet mijn voetstappen, maar even die van een ander.

En misschien is dat wel waarom begraafplaatsen mij zo raken. Niet omdat ze over het einde gaan, maar omdat ze me herinneren aan alles daarvoor.

Dat mijn tijd hier tijdelijk is. En dat juist dát het zo bijzonder maakt.